Zadeptujący i zadeptywane: mury Kurashiki i panorama Tomo-chō, które było inspiracją dla miasteczka w Ponyo Miyazakiego
Śmialiśmy się, że pojechaliśmy zadeptywać Japonię. Wryło mi się głowę to sformułowanie, chyba użyła go przed kilkoma miesiącami naczelna wydawnictwa Tajfuny w swoim okładkowym felietonie dla magazynu Znak, gdzie przekonywała, że my zachodni turyści nie tylko nigdy nie zrozumiemy prawdziwej Japonii, ale zadepczemy ją dla kilku średnio udanych fotek na instagrama. Zbyłem go wówczas półuśmiechem, ale idea została mimowolnie zaszczepiona. Pomyślałem wtedy, że wszystko to, co uważamy o Japonii, na bazie tego, cośmy wyczytali i co nam powiedziano na tiktoku, i co sobie wyobrażamy przy akompaniamencie „Plastic Love”, jest w istocie zbiorem półprawd. Później pomyślałem, że gdybyśmy romantyzacji jakiegoś innego kraju poświęcili równie dużo uwagi, musiałoby niechybnie być podobnie i podałem w wątpliwość celowość odkrywania głębszych sensów w trakcie dwutygodniowej objazdówki — to z natury rzeczy niewykonalne. Gdybym nawet spędził ten czas w całości, kontemplując krajobraz ogrodu w Entsū-ji, wciąż pozostałbym tam przede wszystkim turystą.
Asakusa niewprawną ręką lub à la cinéma-vérité
Homo homini turista
Temat bycia turystą to zresztą nic nowego. Słaby jen i relatywny wzrost zarobków Polaków przyczyniły się do wzrostu popularności Japonii jako destynacji turystycznej w ostatnim czasie i było to widać (czy raczej słychać), bo faktycznie nigdy dotąd tak daleko od domu nie spotkałem tylu rodaków. Mógłbym się pewnie na to złościć, gdyby moim głównym celem była ucieczka od polskości — to czasem kuszące, ale tym razem nie to mną powodowało. Rzecz, która rzuciła mi się w oczy bardziej (i tu kontekst polski staje się drugorzędny), to kontrast między zachodnimi turystami, z ich zachodnim stylem bycia, bujnymi i pstrokatymi sylwetkami, czasem dość buńczucznym podejściem, którzy kontrastowali ze spokojem kiotyjskich świątyń i prostotą prowadzonych przez japońskich staruszków sklepików. To oczywiście nic złego — jedynie pewna obserwacja, przez którą do końca wyjazdu, bardziej niż kwestia zadeptywania Japonii, wracało do mnie pozostawione bez odpowiedzi pytanie o moje własne priorytety życiowe wymieszane z potrzebą kwestionowania zainscenizowanej harmonii jako dominującego doświadczenia turystycznego. I mówię to ja, wieloletni domorosły obrońca wszelkich kreacji na bazie skansenów, nawet zupełnie pozbawionych meritum i umocowania w rzeczywistości. To chyba naturalna reakcja obronna przed masową instagramizacją życia, czy dalej, generatywnymi technologicznymi imitacjami, które przekształcają nasze doświadczenia w coś pozornie lepszego wyłącznie na ekranach smartfonów. Postanowiłem zatem skupić się na tym, co prawdziwe, a jednocześnie choć trochę nieoczywiste i wartościowe, przynajmniej z mojego punktu widzenia polskiego zadeptującego turysty.
Nowe i dawne w Hiroshimie
Plany są po to, żeby je zmieniać
To osobliwe doświadczenie układać w szczegółach dzień po dniu odległy geograficznie i czasowo wyjazd, a później zgodnie z tym niby uszczegółowionym, ale jednak pozostającym połowicznie w sferze fantazji planem próbować realizować go w rzeczywistości. I ta złota myśl, pulsująca gdzieś pod czaszką, wypowiadana przez kogoś co rusz, że ważne, żeby nie być niewolnikiem planu, którą ostatecznie człowiek mnie gdzieś na dnie plecaka, pędząc na łeb na szyję przed samym zamknięciem na ostatnie piętro zamku Himeji. Nie planować pod korek nauczyłem się już przed dwoma laty, nową lekcją jest skrupulatne sprawdzenie teikyūbi, dnia, gdy muzea i galerie są zamknięte, który, jak się okazało, w zależności od regionu potrafi wypadać w różne dni. Życzeniowe, pozbawione logiki myślenie, że skoro Ghibli Museum jest dzisiaj zamknięte, to chodźmy do MOT-u, też potencjalnie można by było łatwo uziemić na etapie planowania. Coraz częściej myślę jednak, że najlepszą rzeczą w realizowaniu planu jest nietrzymanie się go — po raz kolejny moje ulubione momenty wyjazdu to te, których nie wpisałem wcześniej do Excela. Położone w pobliżu nudnej Okayamy malownicze Kurashiki z przepiękną zabytkową dzielnicą Bikan położoną nad kanałem, nad którym góruje świątynia Achi. Odludne niebiańskie plaże na wyspie Kouri. Ceramiczny haul w dzielnicy handlowej z akcesoriami kuchennymi na Kototoi-doori w Tokio. Ale też wiele z miejsc położonych trochę na uboczu turystycznego szlaku, gdy wszechświat pozwala na chwilę z turysty zmienić się w odkrywcę. Nie trzeba zresztą w tym celu nawet wyjeżdżać z metropolii — na tyłach ezoterycznego chramu Seiryōji w Kioto znaleźliśmy zupełnie przypadkiem udostępniony zwiedzającym prosty buddyjski ogród położony jakby na pograniczu sfery publicznej i prywatnej. Choć nikt nas tam nie zaprosił, poczuliśmy się mile widziani. Uchylenie przez kogoś, choćby powierzchowne (wynikające wyłącznie z tego, że wypada), drzwi swojego domu, jak w rodzinnych przydomowych restauracjach prowadzonych przez seniorów, gdzie te sfery nieuchronnie się mieszają, to miejsca i momenty, które później emocjonalnie rezonują ze mną najbardziej.
Cesarskie pola ryżowe Shūgaku-in Rikyū i widok z najwyższego piętra zamku Himeji
Teppan-yaki, królestwo gorącej płyty
Mijając w drodze do pracy przeszło trzy rāmenownie, zastanawiam się, czy któregoś dnia przynajmniej część jego popularności podzieli japońska gorąca płyta. We Wrocławiu koreański grill i hot poty to żadne novum, ale być może wcale by tak nie było, gdyby nie przywędrowało tu prosto z Seulu wraz z pracownikami LG i ich rodzinami. Bliźniaczy mu koncept, z tym że japoński to tzw. teppan-yaki, czyli potrawy smażone na gorącej płycie — ogromnej patelni zajmującej centralną część stolika, na której, w zależności od koncepcji knajpy i liczby gości, kucharz albo może przygotowywać jedzenie bezpośrednio przed klientem, albo też, płyta może zostać wykorzystana, by przyniesione jedzenie nie ostygło. W ramach teppan-yaki serwuje się m.in. opisywane przeze mnie już kiedyś okonomi-yaki (japońską pizzę z ciasta naleśnikowego z kapustą i dodatkami), yakisobę (smażony makaron), omu-sobę (smażoną sobę zawiniętą w omlet) i monja-yaki, którego sam ostatnio spróbowałem po raz pierwszy, nieco bardziej lejącą w konsystencji wariację okonomi kojarzoną przede wszystkim z kuchnią Tokio. Nasze serca jednak, w dodatku jednogłośnie, skradło jeszcze coś innego — łączące wszystko co najlepsze w okonomi ze smażoną sobą hiroshima-yaki. Może byliśmy zmęczeni i głodni, a może ujął nas klimat miejsca położonego na parterze domu kilka minut od starego miasta malowniczego Kurashiki i właścicielka, Haru-chan, która najpierw wylewnie przepraszała nas, że jest zmuszona otworzyć później, a gdy wróciliśmy, szczerze się ucieszyła. To wszystko nie było bez znaczenia, ułożyło się w urokliwą historię wyciągniętą z jakiejś niezależnej obyczajówki, której może nie chciałbym oglądać jako widz, ale miło było mimowolnie w niej wystąpić, mimo braku kamer czy scenariusza. Wróciliśmy więc do domu z mocnym postanowieniem, by, mimo braku stołu z gorącą płytą, spróbować tutaj te smaki odtworzyć.
Hiroshima-fū-okonomi-yaki u Haru-chan w Kurashiki
Okazja znajduje człowieka
W Japonii nie szukasz płyt, to płyty znajdują ciebie — przeczytałem gdzieś ostatnio w sieci, zupełnie bez związku z wyjazdem, ale jak zwykle poniewczasie. To odpowiednie nastawienie, zakładając, że dysponuje się czasem wolnym, budżetem, fantazją i jest się w miarę decyzyjnym. Ja tymczasem wyprawiłem się z listą, a raczej kilkoma mniejszymi listami podzielonymi zawczasu na pozycje nowe i używane, krajowe i zagraniczne, bardziej i mniej priorytetowe, według nośnika i ze wstępnym szacunkiem kosztów i prawdopodobieństwa. Uzbrojony w tę listę, ilekroć widziałem na horyzoncie sklep muzyczny, byłem gotów w piętnaście minut przejrzeć powierzchownie jego zasoby pod bardzo konkretnym kątem i kilkakrotnie to podejście się sprawdziło. Nie sprawdziło się natomiast pielgrzymowanie do fizycznych sklepów, które wystawiają dane tytuły na sprzedaż w sieci — okazuje się, że katalog online zwykle jest odrębnym bytem od tego sklepowego i przetrzymuje się go w magazynie w innej lokalizacji. Tak daleko, tak blisko. Zasada zatem jest prosta — widzisz coś, co ci się podoba? Zastanów się dobrze, powrotu nie będzie. Inaczej może się okazać, że przez ponad dwa tygodnie będziesz obchodzić wszystkie sklepy Hands i Kiddy Land w poszukiwaniu wyśnionej przed laty maskotki z podobizną Gasparda, uroczego piesoka w niebieskim szaliku z francuskiej franczyzy Gaspard et Lisa. Bezskutecznie. Albo podkładki pod pałeczki hashi-oki w kształcie niebieskiej maski noh w podobizną ao-oni. Bezskutecznie. Nie inaczej.
Tomo-chō raz jeszcze
Nihongo jōzu
Japończycy są mili, ale często nie potrafią rozmawiać z obcokrajowcami starającymi się mówić w ich języku. Bez ograniczeń szafują nihongo jōzu („dobrze mówisz po japońsku”), które w kręgach adeptów japońskiego dawno temu zmieniło się w mem. Wystarczy wyjść poza dziękuję, proszę i wskazywanie palcem w punkcie z pamiątkami, żeby zasłużyć na jōzu. Zastanawiam się natomiast, jak wysoko zawieszona jest poprzeczka, by uzyskać tytuł najlepiej mówiącego po japońsku obcokrajowca dnia. Żeby zostać zapytanym, od kiedy mieszka się w Japonii, wystarczy bowiem poprosić o ippon łyżek (スプーン一本) zamiast difoltowego hitotsu (一つ) — być może nie każdy nagrodzony jōzu byłby w stanie temu sprostać, choć mam wrażenie, że wielu owszem. To wszystko jednak na nic — prawdziwa walka o przetrwanie nie-nejtiwa w Japonii toczy się bowiem w przepastnej szarej strefie rozciągającej się od nieszczęsnego nihongo jōzu do pierwszej z brzegu sytuacji wymykającej się doskonale znanemu schematowi działania (jak zakupy w konbini czy zamawianie jedzenia). Powiedzmy, hipotetycznie, że ktoś potrzebowałby konsultacji lekarskiej, dajmy na to laryngologicznej, w mieście niekoniecznie będącym metropolią, takim, powiedzmy, Himeji (pół miliona mieszkańców, ale to wciąż prowincja). Mogłoby się okazać, że żadna z próbujących temu komuś pomóc osób — pań w okienkach, informacji medycznej, rejestracji, aż wreszcie sam lekarz — nie potrafiliby (lub nie chcieli) powiedzieć po angielsku ani słowa. Więcej — w swoim bezmiernym przerażeniu sytuacją konfrontacji z gaijinem — nie potrafiliby zrezygnować z niezwykle kurtuazyjnego formalnego japońskiego, przynajmniej do momentu, gdy nie zaczęliby rozmawiać z tabletem celem uzyskania tłumaczenia. Wtedy ich japoński stawałby się prosty i przejrzysty do tego stopnia, że żadne tłumaczenie nie byłoby już potrzebne (to lepiej, bo z dużym prawdopodobieństwem, z racji bezprecedensowości całej sytuacji, niechybnie mogłoby się okazać, że nie potrafią z tych narzędzi do tłumaczenia korzystać i z niezwykłą wręcz skutecznością sabotują sami siebie). W całej tej sytuacji największy skill, jeśli chodzi o porozumiewanie się komunikatywnie z kimś, kto ewidentnie nie jest jednak nihongo jōzu enough zachowałby lekarz — maleńka wysepka da-się w oceanie niedasizmu. Odwrócenie tej sytuacji jest jednak koniecznie, bo gdyby chcieć przyznawać Japończykom analogiczny wirtualny order English strong, nie dostaliby go ani ci, którzy halę z jedzeniem opisali na ogromnych bilbordach jako food holes, ani tym bardziej autorzy zbyt wielu z całą pewnością domorosłych tłumaczeń licznych wskazówek i obostrzeń, którymi upstrzony jest cały kraj. Zasłużyłby za to z pewnością pewien dziarski recepcjonista w Fukuoce, który mówił po angielsku tak heroicznie fantastycznie, jakby próbował mówić za całą Japonię, pełną, w najlepszym razie wody w ustach (co też ma swój urok, jeśli tylko nie boimy się trochę zmoczyć).
Japanese English strong
Tym razem będzie bez puenty. Może jeszcze kiedyś wrócę do innych nieopisanych tutaj motywów i historii. Nieopisanych — z racji listopada (rzecz jasna) i (co mniej oczywiste) rosnącego we mnie poczucia szacunku dla czasu potencjalnego czytelnika. Dziękuję.